فاصله خاموت را از کجا بخوانیم؟
اگر دنبال یک عدد ثابت برای «فاصله خاموت» هستید، چنین عددی وجود ندارد. مبحث نهم مقررات ملی ساختمان، ویرایش ۱۳۹۹، برای هر عضو سقف و شرط می‌گذارد و عدد نهایی از دل نقشهٔ طراح بیرون می‌آید. ناظر هم در کارگاه همان نقشه را کنترل می‌کند.
این راهنما جایگزین نقشه نیست. کارش این است که وقتی دفترچهٔ محاسبات را باز می‌کنید یا سر کارگاه دربارهٔ فاصلهٔ خاموت بحث می‌شود، بدانید کدام بند به چه چیزی اشاره دارد. سفارش خاموت هم وقتی دقیق می‌شود که تعداد هر ناحیه را از روی نقشه دربیاورید، نه از روی حدس.
ضوابط مشترک: قطر، قلاب و مهار
پیش از رسیدن به فاصله، چند ضابطه روی همهٔ اعضا اثر می‌گذارد. یک‌بار برای همهٔ خاموت‌ها کنترل کنید.
| موضوع | ضابطه | بند مبحث نهم ۱۳۹۹ |
|---|---|---|
| قطر تنگ | حداقل ۱۰ میلی‌متر برای میلگرد طولی تا ۳۲ میلی‌متر؛ حداقل ۱۲ میلی‌متر برای طولی ۳۴ میلی‌متر و بیشتر یا گروه‌میلگرد | ۹-۲۱-۶-۲-۲ |
| فاصلهٔ مرکز به مرکز (حالت عمومی) | کمتر از سه مقدار: ۱۶ برابر قطر میلگرد طولی، ۴۸ برابر قطر تنگ، کوچک‌ترین بعد عضو | ۹-۲۱-۶-۲-۱ |
| فاصلهٔ آزاد | حداقل ۱٫۳۳ برابر درشت‌ترین اندازهٔ سنگدانه | ۹-۲۱-۶-۲-۱ |
| مهار میلگردها | هر میلگرد گوشه و یک‌درمیان بقیه با خمی حداکثر ۱۳۵ درجه مهار شود؛ فاصلهٔ آزاد میلگردِ بدون مهار جانبی از میلگرد مهارشده حداکثر ۱۵۰ میلی‌متر | ۹-۲۱-۶-۲-۴ |
| خاموت پیچش | بسته و با قلاب ۱۳۵ درجه در دو سر | ۹-۲۱-۶-۱-۶ |
| قلاب لرزه‌ای | خم حداقل ۱۳۵ درجه و طول مستقیم بعد از خم حداقل ۶ برابر قطر و ۷۵ میلی‌متر | ۹-۲۱-۲-۲-۴ |
| قطر داخلی خم (جدول قلاب استاندارد) | برای ø۱۰ تا ø۱۶: خم ۹۰ درجه با قطر داخلی ۴ برابر قطر و طول مستقیم حداقل ۶ برابر قطر و ۷۵ میلی‌متر؛ خم ۱۳۵ درجه با ۴ برابر قطر و طول مستقیم حداقل ۴ برابر قطر و ۷۵ میلی‌متر | جدول ۹-۲۱-۲ |
| رواداری موقعیت خم | انتهای ناپیوستهٔ نشیمن و تیرهای زیرسری ±۱۲ میلی‌متر، انتهای ناپیوستهٔ سایر اعضا ±۲۵ میلی‌متر، سایر موقعیت‌ها ±۵۰ میلی‌متر | جدول ۹-۲۲-۶ |
دو نکتهٔ مهم در همین جدول پنهان است. اول، جدول ۹-۲۱-۲ از ø۱۰ شروع می‌شود و برای ø۸ ردیفی ندارد؛ پس دربارهٔ خاموت ۸ نمی‌توان گفت «طبق جدول». دوم، برای ø۸ تا ø۱۲ عدد ۷۵ میلی‌متر طول مستقیم قلاب حاکم است، چون ۶ برابر قطرشان ۴۸ تا ۷۲ میلی‌متر می‌شود؛ برای ø۱۴ این عدد ۸۴ میلی‌متر است.
یک ضابطهٔ اجرایی که به فاصله ربط ندارد ولی کنار آن کنترل می‌شود: خم میلگرد باید سرد و پیش از قرار گرفتن در قالب زده شود؛ حرارت دادن و هوابرش میلگرد ممنوع است مگر با مجوز ناظر. باز و بسته کردن خمی که یک‌بار زده شده هم مجاز نیست مگر ناظر اجازه بدهد (بند ۹-۲۲-۶-۳-۱).
ضوابط این صفحه عمومی‌اند. مرجع نهایی برای ابعاد، فاصله و نوع خم، نقشهٔ طراح و نظر ناظر است.
فاصله خاموت در ستون
در ستون دو لایه ضابطه روی هم می‌نشیند: ضابطهٔ عمومی تنگ در بند ۹-۲۱-۶-۲ و ضوابط نواحی لرزه‌ای در فصل ۹-۲۰. لایهٔ دوم سخت‌گیرتر است و در ساختمان‌های معمولی هم غالباً همان حاکم می‌شود.
| حالت | ناحیهٔ بحرانی | فاصلهٔ خاموت | بند |
|---|---|---|---|
| شکل‌پذیری متوسط | طول ناحیه حداقل برابر بیشترینِ این سه: ارتفاع آزاد تقسیم بر ۶، بلندترین بعد مقطع، ۴۵۰ میلی‌متر | حداقل قطر ۱۰ میلی‌متر؛ فاصله کمتر از ۸ برابر کوچک‌ترین میلگرد طولی (با سقف ۲۰۰ میلی‌متر برای فولاد تا ۴۲۰ مگاپاسکال)، ۶ برابر با سقف ۱۵۰ میلی‌متر برای فولاد ۵۲۰ مگاپاسکال، و نصف کوچک‌ترین بعد مقطع | ۹-۲۰-۵-۳-۳-۱ تا ۳ |
| شکل‌پذیری زیاد | طبق نقشه و بند ۹-۲۰-۶-۳-۳ | کمتر از یک‌چهارم ضلع کوچک‌تر، ۶ برابر (یا ۵ برابر برای فولاد ۵۲۰) کوچک‌ترین میلگرد طولی، و مقداری بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلی‌متر | ۹-۲۰-۶-۳-۳-۲ |
| خارج از ناحیهٔ ویژه (شکل‌پذیری زیاد) | بالای ناحیهٔ بحرانی | حداکثر ۶ برابر کوچک‌ترین میلگرد طولی یا ۱۵۰ میلی‌متر | ۹-۲۰-۶-۳-۳-۶ |
| اولین خاموت بالای اتصال | — | حداکثر نصف فاصلهٔ خاموت ناحیهٔ بحرانی، از بر اتصال | ۹-۲۰-۵-۳-۳ |
یک مثال برای خواندن بند، نه برای اجرا: ستونی با کوچک‌ترین میلگرد طولی ø۱۶ (فولاد A2) و کوچک‌ترین بعد مقطع ۴۰ سانتی‌متر. هشت برابر قطر می‌شود ۱۲۸ میلی‌متر، نصف بعد مقطع ۲۰۰ میلی‌متر و سقف بند هم ۲۰۰ میلی‌متر؛ پس عدد حاکم ۱۲۸ میلی‌متر است. اگر نقشه ۱۰۰ میلی‌متر نوشته باشد، ۱۰۰ اجرا می‌شود.
در چشمهٔ اتصال تیر به ستون، خاموت‌های ستون قطع نمی‌شوند و ادامه پیدا می‌کنند. فاصلهٔ آن‌ها معمولاً همان فاصلهٔ ناحیهٔ بحرانی است و جزئیاتش را نقشهٔ اتصال نشان می‌دهد. برای خاموت ریشهٔ ستون داخل فونداسیون هم عدد را از نقشه بگیرید؛ تنها نکتهٔ قابل ذکر، ادامهٔ تنگ ستون به اندازهٔ حداقل ۳۰۰ میلی‌متر در فونداسیون است که در منابع دست‌دوم به بندهای ۹-۲۰-۳-۲-۲-۷ و ۹-۲۰-۴-۲-۳-۱۰ نسبت داده شده و باید با ناظر تأیید شود.
فاصله خاموت در تیر
در تیر، فاصله با ارتفاع مؤثر مقطع (d) گره می‌خورد؛ به همین دلیل دو تیر با ارتفاع متفاوت، دو فاصلهٔ متفاوت دارند. ناحیهٔ بحرانی در دو سر تیر به اندازهٔ ۲ برابر ارتفاع مقطع است.
| حالت | ناحیهٔ بحرانی | فاصله | بند |
|---|---|---|---|
| شکل‌پذیری متوسط | ۲ برابر ارتفاع مقطع در هر دو سر | کمتر از یک‌چهارم d، ۸ برابر کوچک‌ترین میلگرد طولی، ۲۴ برابر قطر خاموت و ۳۰۰ میلی‌متر؛ قطر دورگیر حداقل ۸ میلی‌متر؛ در سراسر تیر حداکثر نصف d | ۹-۲۰-۵-۲-۳-۱ تا ۳ |
| شکل‌پذیری زیاد | ۲ برابر ارتفاع مقطع | کمتر از یک‌چهارم d، ۶ برابر کوچک‌ترین میلگرد طولی برای فولاد تا ۴۲۰ مگاپاسکال (۵ برابر برای ۵۲۰) و ۱۵۰ میلی‌متر؛ قطر طبق بند ۹-۲۱-۶-۲-۲ یعنی حداقل ۱۰ میلی‌متر | ۹-۲۰-۶-۲-۳-۱ و ۲ |
در ستون «فاصله» جدول، d ارتفاع مؤثر مقطع است؛ یعنی فاصلهٔ لبهٔ فشاری تا مرکز آرماتور کششی. دو تیر با ارتفاع اسمی یکسان می‌توانند d متفاوت داشته باشند، چون پوشش و قطر آرماتورها فرق می‌کند. فاصله را از روی ارتفاع اسمی تیر حدس نزنید.
اولین خاموت در هر دو حالت حداکثر ۵۰ میلی‌متر از بر تکیه‌گاه فاصله دارد. این خاموت بیشترین کار برشی را انجام می‌دهد و جابه‌جا کردنش به بهانهٔ جا دادن آرماتور، کار درستی نیست. سقف‌های جدول از بند آمده‌اند؛ عدد اجرایی همان است که نقشهٔ طراح نوشته و ناظر تأیید می‌کند.
در تیرهای قاب با شکل‌پذیری زیاد، جوش دادن خاموت به میلگرد طولیِ دارای کاربرد محاسباتی مجاز نیست (بند ۹-۲۰-۶-۲-۲-۹). اگر کارگاه برای ثابت نگه داشتن خاموت سراغ جوش می‌رود، جای درست کار، سیم آرماتوربندی است.
فاصله خاموت در فونداسیون
برای فونداسیون بند ثابت و ساده‌ای مثل «هر ۲۰ سانتی‌متر» در مبحث نهم وجود ندارد. وبلاگ‌ها اعداد متفاوتی از ۸ تا ۲۰ سانتی‌متر می‌نویسند و ادامهٔ ستون در فونداسیون را ۳۰ سانتی‌متر می‌گیرند؛ نقل این اعداد به‌عنوان ضابطه اشتباه است.
آنچه در عمل اهمیت دارد این‌هاست:
- شکل خاموت فونداسیون اغلب U شکل یا نواری است، نه حلقهٔ بسته؛ نقشه تعیین می‌کند کدام عضو خاموت بسته می‌خواهد.
- برای خاموت‌هایی که برای پیچش یا یکپارچگی عضو به کار می‌روند، بند ۹-۲۱-۶-۱-۶ خاموت بسته با قلاب ۱۳۵ درجه در دو سر می‌خواهد.
- ادامهٔ خاموت ستون در فونداسیون عدد مشخصی در نقشه دارد؛ همان را اجرا کنید و دربارهٔ حداقل ۳۰۰ میلی‌متر از ناظر بپرسید.
- رواداری موقعیت خم در انتهای ناپیوستهٔ نشیمن‌ها و تیرهای زیرسری ±۱۲ میلی‌متر است (جدول ۹-۲۲-۶)؛ برای فونداسیون هم همین دقت انتظار می‌رود.
در فونداسیون نواری، خاموت‌ها معمولاً به شکل U دور آرماتور طولی می‌پیچند و دو سرشان در بالا قلاب می‌خورد؛ در بعضی جزئیات خاموت بسته هم دیده می‌شود. تفاوت این دو در وزن و تعداد خم است و روی اجرت اثر می‌گذارد. تعداد هر شکل را جدا بشمارید و در سفارش بنویسید. نمونه‌های آماده و ابعاد رایج را در صفحهٔ خاموت آماده ببینید.
سفارش خاموت فونداسیون را با همان شکل و ابعاد نقشه بدهید. اگر شکل خاموت در نقشه واضح نیست، قبل از تولید از ناظر بپرسید؛ برگرداندن یک بستهٔ ۵۰۰ کیلویی خاموت U شکل، هزینه‌اش بیشتر از یک تماس تلفنی است.
فاصله خاموت در شناژ و تیرچه
شناژ اغلب به‌عنوان تیر طراحی می‌شود؛ در این حالت ضوابط تیر (همان جدول بالا) اعمال می‌شود. اگر شناژ فقط برای یکپارچگی و مهار طراحی شده باشد، ضابطهٔ عمومی بند ۹-۲۱-۶-۲-۱ حاکم است: کمتر از ۱۶ برابر قطر میلگرد طولی، ۴۸ برابر قطر تنگ و کوچک‌ترین بعد عضو. هیچ‌کدام از این دو حالت جای نقشه را نمی‌گیرد و در هر دو، نظر ناظر مقدم است.
در تیرچه، بند ۹-۲۱-۶-۱-۳-پ به میلگردهای تیرچه با قطر حداکثر ۱۲ میلی‌متر و قلاب استاندارد اشاره می‌کند. خاموت تیرچه و سنجاق تیرچه در تیرچه‌های پیش‌ساخته و درجا، جزئیات سازنده و نقشه را دنبال می‌کند؛ برای همین است که ابعاد خاموت تیرچه از یک پروژه به پروژهٔ دیگر فرق دارد.
در تیرچه‌های درجا، خاموت یا سنجاق تیرچه با سیم به میلگردهای طولی بسته می‌شود و کارش نگه داشتن فاصله و مهار کردن آرماتور است. اگر تعداد تیرچه‌ها زیاد است، خاموت را بسته‌بندی و شماره‌دار سفارش بدهید تا در کارگاه جابه‌جا نشود. حمل هم مهم است: بستن بد در نیسان، خاموت‌ها را خم می‌کند و بخشی از بار را دور می‌ریزد.
چک‌لیست سفارش و تحویل خاموت
وقتی تعداد و فاصله را از نقشه درآوردید، این فهرست را به کارگاه بدهید تا خاموت درست تولید شود:
- ابعاد بیرون‌به‌بیرون هر خاموت و تفکیک ستون، تیر، فونداسیون و شناژ.
- قطر میلگرد و ردهٔ آن (A2 یا A3) طبق نقشه.
- نوع خم: سادهٔ ۹۰ درجه، مهندسی ۱۳۵ درجه یا سنجاقی، و طول قلاب.
- تعداد خاموت در ناحیهٔ بحرانی و ناحیهٔ میانی، جداگانه.
- تعداد کل و وزن تقریبی برای هماهنگی حمل.
برای انتخاب نوع خم و قلاب، راهنمای خاموت ساده و مهندسی را بخوانید؛ وزن هر عدد را از جدول وزن خاموت بردارید و اگر میلگرد خودتان را دارید، خمکاری میلگرد شما با اجرت ثابت کیلویی انجام می‌شود. قیمت روز و نحوهٔ محاسبه در صفحهٔ قیمت خاموت آمده است.
اگر سفارش بین‌شهری است، راهنمای سفارش و ارسال را بخوانید؛ تعداد، وزن و شکل بسته‌بندی را همان‌جا هماهنگ می‌کنیم.
خاموت آماده با ابعاد دقیق و قلاب درست، کار آرماتوربند را در ناحیهٔ بحرانی سریع‌تر می‌کند؛ به شرطی که سفارش با نقشه بخواند.